نخستین برف پاییزی ورزقان را سفید پوش کرد

  نفوذ هوای سرد و فعالیت سامانه بارشی که طی روزهای اخیر شهرستان را تحت تاثیر قرار داده بود، از دیروز...

موسیقی عاشیقی میراث کشور ماست

  دنبال خبری کهنه بودم که خبر دیگری هم به چشم آمد. اشاره به این دارد که موسیقی عاشیقی توسط کشور آذ...

در خیابان های اهر دیگر صدای روزنامه نمی آید

چند روز است که خیابان های اهر ارشد هر روزه خود را نمی بیند و صدایش را نمی شنود. ارشد یوسف نژاد روزنا...

فعالیت بیش از ۴۰ مبلغ برای ماه رمضان در ورزقان

حجت الاسلام سید حجت سیدی صبح امروز سه شنبه هم زمان با سالرزو صدور فرمان تاریخی حضرت امام خمینی(ره) م...

رضا علیزاده نماینده معین مردم اهر و هریس در مجلس دهم انتخاب می‌شود

  رضا علیزاده در گفت‌وگو با خبرنگار تسنیم در تبریز، با اشاره به ترکیب هیئت‌رئیسه دائم مجلس دهم، اظه...

  • نخستین برف پاییزی ورزقان را سفید پوش کرد

    جمعه ، 7 آبان 1395 ، 06:33
  • شرکت ملی مس در جهت عکس تحقق اقتصاد مقاومتی گام بر می‌دارد

    سه شنبه ، 26 مرداد 1395 ، 12:32
  • موسیقی عاشیقی میراث کشور ماست

    شنبه ، 19 تیر 1395 ، 06:35
  • در خیابان های اهر دیگر صدای روزنامه نمی آید

    سه شنبه ، 1 تیر 1395 ، 05:00
  • فعالیت بیش از ۴۰ مبلغ برای ماه رمضان در ورزقان

    سه شنبه ، 1 تیر 1395 ، 04:54
  • رضا علیزاده نماینده معین مردم اهر و هریس در مجلس دهم انتخاب می‌شود

    دوشنبه ، 17 خرداد 1395 ، 05:09
  • مرگ موتورسوار در برخورد با ال 90 در سه‌راهی گزانبند در جاده ورزقان –خاروانا

    دوشنبه ، 17 خرداد 1395 ، 05:04

 

 در 2 اردیبهشت 1366 ، روستاهای خانه سر ، هاوستین ، دارانداش،کوه کمر و هریس از دیزمار غربی (به مرکزیت خاروانا) از توابع شهرستان ارسباران (اهر) منفک و ضمیمه دهستان‌های زنوزق و دهستان هرزندات شرقي از توابع شهرستان مرند گردید. در 31 خرداد 1369 روستاهاي قولان - مسمن - اونيق - پيربلاغ - قشلاق - نواكي - قرچي‌معدن - قره درق - اعقان و اروج - از دهستان ديزمار شرقي (اوشتبین) منتزع و به دهستان‌ديزمار غربي (به مرکزیت خاروانا) ملحق شدند. روستاهاي ايل سون و دوست آشنا از دهستان ديزمار شرقي(اوشتبین)  انتزاع و به دهستان ديزمار مركزي (خاروانا) ملحق گردند. روستاي ونستان از دهستان دزمار شرقي (اوشتبین) منتزع و به دهستان اوزمدل جنوبي الحاق گردد. روستاي ملك طالش از دهستان دیزمار شرقي منتزع و به دهستان سينا ملحق گردد. سیاری یا سیه رود بموجب صفحات ‌826 و 828  احکام و قوانین ایران در 21 شهریور 1369 تحت عنوان مرکز دهستان دیزمار غربی از بخش خاروانا از توابع شهرستان ارسباران (اهر) منفک و ضمیمه بخش جلفا از توابع شهرستان مرند گردید. قبل از جدایی سیاری یا سیه رود از بدنه شهرستان ارسباران ، دیزمار به دو ناحیه شرقی به مرکزیت اوشتبن و دیزمار غربی به مرکزیت خاروانا تقسیم شده بود.از این تاریخ به بعد دهستان خاروانا به دیزمار مرکزی ، دهستان  اوشتبین به دیزمار شرقی و دهستان سیه رود به دیزمار غربی معروف گشت.در 12 اسفند 1371 ، دهستان نوجه مهر به مركزيت روستاي نوحه مهر در تابعيت بخش جلفا تابع شهرستان مرند مشتمل بر روستاها، مزارع و مكانهاي زير:

1-نوحه مهر، 2 - اشتبين، 3 - قولان، 4 - مسن، 5 - اروج، 6 - قره‌چي معدن، 7 - نمنق، 8 - اركدني، 9 - اعقان، 10 - انيق، 11 - قره‌درق، 12 - ميانه‌كرداحمد، 13 - نظركندي، 14 - نوردوز، 15 - پهناور، 16 - تلگري، 17 - كردشت، 18 - دوزال، 19 - دوست آشنا، 20 - ايلسون، 21 - بيربلاغ، 22 -‌قشلاق نوائي، 23 - قشلاق ارامنه تشکیل شد.بدین ترتیب دهستان‌ نوجه‌مهر نیز از بخش خاروانا از توابع شهرستان ارسباران (اهر) جدا و ضمیمه بخش جلفا از توابع شهرستان مرند گردید. پس از الحاق روستای تاریخی-فرهنگی اوشتبین به بخش جلفا ، دهستان مردانقم به دیزمار شرقی معروف شد.به‌ موجب‌ مصوبه‌ شماره‌ 6354/ ت‌14505ك‌ هیئت‌ وزیران در 23 مرداد 1374 بخش جلفا به انضمام دهستان نوجه مهر و سیاری(سیه رود) از شهرستان مرند منفک و تبدیل به شهرستان  شد.دهستان‌های نوجه مهر و  سیاری (سیه رود)  در چهارچوب شهرستان تازه تاسیس جلفا ادغام شدند و بخش سیه رود (سیاری) یا دیزمار غربی راتشکیل دادند. بدین ترتیب در تشکیل بخش سیه رود روستاهای دیزمار شرقی از قبیل اشتبین،نمنق و ...نیز نقش دارند.در 7 آذر 1389 ، روستاهای باقیمانده دیزمار شرقی ضمیمه بخش عاشقلو از توابع شهرستان تازه تاسیس خداآفرین گردید

 شهرستان تاریخی ورزقان با 20 درصد مس ایران و منطقه گردشگری چیچکلی و قلعه تاریخی جوشین و با تمام زیبایش در انتظار مسافران نوروز است سابقاً از بخش‌های شهرستان اهر بود که در دهه 60 و در تقسیمات جدید کشوری تجزیه و بخشی از منطقه دیزمار (دیزمار غربی) به مرکزیت سیه‌رود از آن جدا و به جلفا ملحق شدهستان خواجه به بخش ارتقا یافته و به همراه دهستان مواضع‌خان به هریس پیوست شهرستان ورزقان به دلیل قرار گرفتن در منطقه زیبای قره‌داغ، دارای مناظر بدیع و بکر طبیعی و آثار تاریخی است که ویژگی‌های خاصی به طبیعت ورزقان بخشیده و این شهرستان را به یکی از قطب‌های گردشگری تبدیل کرده است.

اقلیم و آب و هوا

آب و هوای ورزقان در تابستان معتدل تا گرم و در زمستان سرد و یخبندان و پربرف است. به طور کلی ورزقان منطقه‌ای کوهستانی است و اطراف آن را کوه‌های آق‌داغ، مشکعنبر، کامتال، جوشون، جله‌داغ، ایری‌داغ، کیامکی، خاروانا و پیرسقا فرا گرفته‌اند. همین امر سبب شده تا کشاورزی و دامداری در این شهرستان رونق بیشتری داشته باشد، به گونه‌ای که همه ساله ورزقان در فصل تابستان شاهد حضور دام‌های عشایر قره‌داغ است.

وضعیت اقتصادی

با توجه به وجود رودخانه‌های دایمی و فصلی متعدد، تولیدات متنوع زراعی از جمله تولید حبوبات و گندم، تولید حدود 10 درصد میوه‌های نیمه گرمسیری استان (انار و انجیر)، پتانسیل مناسب جهت دامپروری و آبزی‌پروری و زنبورداری، جنگل‌های ارسباران با فلور غنی و ذخیره ژنتیکی بالا، وجود دومین معدن بزرگ مس کشور، وجود 40 کانسار و 19 اندیس، استخراج 35 درصد مرمریت استان، اختصاص 78 درصد کل سرمایه‌گذاری در معادن استان به معادن شهرستان، اولویت سرمایه‌گذاری در شهرستان ورزقان را در بخش‌های گردشگری،توسعه معادن و فعالیت‌های وابسته به آن و توسعه کشاورزی قرار داده است.این شهرستان با قرار گرفتن بر روی کمربند آلپ ـ هیمالیا دارای اندیس‌های متعدد مس و عناصر فلزی دیگر نظیر سرب، روی و آهن می‌باشد. کانسار مس سونگون که در شمال ورزقان قرار گرفته است، بزرگترین اندیس مس در شمال‌غرب ایران و یکی از بزرگترین کانسارهای مس دنیا بوده و قابل مقایسه با معادن بزرگ دنیا مانند بینگهام در آمریکا و چوکی‌کوماتا در شیلی است. فاصله این معدن از تبریز 130 کیلومتر و از ورزقان 25 کیلومتر بوده و در مجاورت روستای سونگون واقع است. معدن مس سونگون در یک منطقه کوهستانی با متوسط ارتفاع 2000 متر بالای سطح دریا واقع شده است.کانی‌سازی اصلی کانسار شامل کانی‌های مس و مولیبدن بوده و ذخیره احتمالی آن حدود 470 میلیون تن و ذخیره ممکن حدود 600 میلیون تن برای کانسار تخمین زده شده که در مجموع کل ذخایر قطعی، احتمالی و ممکن در محدوده کانسار سونگون حدود 7.1 میلیارد تن سنگ مس با عیار 62 گرم بر تن است و بدین ترتیب معدن مس سونگون دارای ذخیره احتمالی و قطعی بالایی نسبت به معدن مس سرچشمه کرمان است. مجتمع مس سونگون به تنهایی 3 درصد ذخایر مس جهان را در اختیار دارد.

در سال‌های اخیر با توسعه صنایع تبدیلی مس در منطقه ظرفیت بسیار بالایی از جهت صنعتی برای منطقه ورزقان فراهم شده است

 این شهرستان سابقاً از بخش‌های شهرستان اهر و یکی از پهناورترین بخش­های آذربایجان­شرقی بود که در دهه ­ی 60و در تقسیمات جدید کشوری تجزیه و تعداد روستاهای بخش از 300 روستای تابعه به حدود 160روستا کاهش یافت. در تقسیمات مذکور، بخشی از منطقه­ ی دیزمار (دیزمار غربی) به مرکزیت سیه­ رود از ورزقان جدا و به جلفا ملحق شد. دهستان خواجه به بخش ارتقا یافته و به همراه دهستان مواضع­ خان به هریس پیوست. همچنین روستاهای آناخاتون، اسپیران، باباباغی، گلوجه و ... نیز جزو شهرستان ورزقان بودند که از این شهرستان منفک و به شهرستان تبریز الحاق شده ­اند.

شهرستان ورزقان با 2368 کیلومتر مربع وسعت، به دلیل قرار گرفتن در منطقه­ ی زیبای قره­ داغ، دارای مناظر بدیع و بکر طبیعی است که ویژگی‌های خاصی به طبیعت ورزقان بخشیده است. روستای گل‌آخور با آبشاری زیبا،‌ منطقه چیچکلی،‌ دره زیبای سونگون و ییلاقات پیرسقا، مشک عنبر و خاروانا، روستاهای زیبایی چون کرینگان و آستمال، یخچال فصلی زیر صخره­ای کرویق، منطقه­ ی زیبای هفت چشمه و رودخانه­‌های فصلی و دایمی از جمله جاذبه‌های طبیعی بکر و بی‌بدیل آن است.

علاوه بر جاذبه‌های طبیعی آثار ارزشمند تاریخی نظیر مسجد تاریخی خاروانا، امامزاده کبودگنبد، قلعه­ های آغجا قلعه و جوشین، خانه امیر ارشد، کتیبه­ ی سه هزار ساله­ ی سقندل، و صنایع دستی بی‌همتایی چون جوراب­بافی و گلیم‌بافی، این شهرستان را به یکی از قطب‌های گردشگری تبدیل کرده است

آثار تاریخی و دیدنی شهرستان ورزقان:

منطقه زیبای چیچکلی:

در 35 کیلومتری شمال غرب ورزقان قرار گرفته ‌است. در این منطقه کوه‌ها پوشیده از گل و درخت و چمن است و عشایر قره­ داغ در فصل تابستان از آن به عنوان مراتع ییلاقی بهره می­گیرند.

مسجد جامع شهر خاروانا:

این مسجد در مرکز بخش خاروانا در 60 کیلومتری شهر ورزقان واقع شده ‌خدمت این مسجد به سده‌های 6 و 7 هجری قمری می‌رسد و گویا دختر بایندرخان حاکم قره­ داغ که در روستای دوزال ساکن بوده ساخته است(البته در ادامه بحث بیشتر توضیح داده خواهد شد)

خانه­ امیر ارشد:

که در 12 کیلومتری غرب ورزقان در روستای اوخارا واقع شده است. این ساختمان سنگی که به «داش عمارت» مشهور است از بناهای زیبا و منحصر به فرد شهرستان ورزقان است. خانه امیر ارشد با بهره­ گیری از شیوه­ ی معماری تاریخی منطقه و سبک ویژه­ ی ابنیه قاجاری طراحی و ساخته شده است تا نمایانگر تفکرات و باور ها و نحوه زندگی مردم منطقه باشد.بنای داش ساختمان که در اواخر قرن سیزدهم هجری قمری توسط مهندس کرسنسکی مهندس و معمار خوش نام روس ساخته شده است طی سال­های گذشته توسط سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری مورد مرمت قرار گرفته است تا این یادگار تاریخی که بخشی از شناسنامه هویتی مردم منطقه را به وجود آورده، از دستبرد زمان و آسیب­ های طبیعی در امان بماند.ساختمان این خانه در دو طبقه است که سقف طبقه همکف آجری با طاق­های آهنگ متقاطع و سقف طبقه اول چوبی است، ساختمان دارای دو بال در جانبین شمالی و جنوبی و ایوانی در سمت غربی است و بدنه ساختمان سنگی می­باشد. وسعت آن 1100 متر مربع است

 روستای سقندل :

در 5 کیلومتری شهرستان ورزقان و در مسیر جاده ورزقان ـ اهر واقع شده است و کتیبه­ ی میخی اورارتوئی در 3 کیلومتری این روستا و بر دامنه کوه زاغی بر سینه سنگی یکپارچه و مرتفع منقوش است. سمت جنوبی سنگ مزبور که به شکل هرم ناقص است، را به صورت مستطیلی به طول 116 سانتیمتر و عرض 57سانتیمتر صاف و صیقلی نموده و فرمان سر دوری پسر آرگیشتی پادشاه اورارتوئی را در ده سطر به خط میخی بر آن نقش کرده ­اند.

آبشار روستای گل آخور:

این آبشار که در روستای گل آخور از توابع دهستان ارزیل بخش خاروانا واقع شده است یکی از دل‌انگیزترین مناطق طبیعی استان می‌باشد. آب این آبشارِ بسیار خنک از دو چشمه‌ی خروشان سرچشمه گرفته و پس از عبور از داخل روستا در آخر به یک آبشار زیبا تبدیل می‌شود. ارتفاع آبشار حدود 12 متر می‌باشد. ادامه آبشار پس از عبور از دره زیبا، سرسبز و پر درخت و گذر از روستای ارزیل با رود طرزم در هم می­ آمیزد و رود بزرگی را تشکیل می­دهد و آنگاه به سمت روستای حاجیلار و کبودگنبد سرازیر می‌شود.در نهایت بعد از پیمودن ده ها کیلومتر به رود ارس می ریزد.در طول راه وقتی با سنگ ها تیز برخورد می کند گویا از بی مهری ها شکایت دارد!

قلعه تاریخی جوشین یا جوشون :

در 26 کیلومتری غرب ورزقان بسوی خاروانا و در 6 کیلومتری روستای جوشین واقع شده و راه آن بسیار سخت و کوهستانی است. قلعه بر فراز کوهی است که سه طرف آنرا شیب‌های دیوار مانند احاطه کرده است و تنها راه ارتباطی آن یک گذر کوهستانی تنگ است که فقط یک یا دو نفر می‌توانند به زحمت از آن بالا روند، به این علت، نگاهبانی و دفاع از این قلعه حتی با تعدادی معدود هم ممکن بوده است. قلعه­ ی جوشون دارای استخرهای متعدد که در دل سنگ­های  کنده شده است، می­باشد. از استخرهای معروف آن خدیجه گؤلی را می­توان نام برد که در کنار امامزاده جوشون واقع شده است. می­‌گویند وقتی آتش در این قلعه مشتعل می­شد از قلاع بابک، آغجاقلعه و قیزقلعه سی واقع در جمهوری آذربایجان دیده می­شده است. نیروهای رزمی با این وسیله به همدیگر علامت جنگ یا صلح می­دادند. این قلعه نیز به احتمال زیاد به زمان مادها برمی گردد. سفال‌هایی که در محوطه‌ی قلعه پیدا شده مربوط به هزاره اول قبل از اسلام و قرون اولیه اسلام تا قرن ششم هجری قمری است.

زیارتگاه امامزاده سید ابراهیم خلیل :

در 35 کیلومترى راه ورزقان به خاروانا و در روى تپه‌اى در زیر قلعه‌ی جوشون قرار دارد. این زیارتگاه از راه انشعابى به مناطق سر سبز و زیباى چیچکلى 10 کیلومترى فاصله دارد. امامزاده سید ابراهیم خلیل فاقد سنگ نبشته بر روى مزار شریف بوده و نسب‌نامه‌اى مشاهده نشده است ولى اهالى منطقه اعتقاد راسخ و محکمى به این امامزاده دارند و ایشان را از نوادگان حضرت امام موسى بن جعفر (ع) می‌دانند. در طول سال علاوه بر زائرین این مکان مقدس، هزاران نفر از گردشگران منطقه و کوهنوردان از امامزاده بهره می‌برند. همچنین با توجه به قرار گرفتن آن در بین راه شهر ورزقان به شهر خاروانا و روستاهاى منطقه، از این محل به عنوان نمازخانه‌ی بین راهى و استراحت‌گاه استفاده می‌گردد.

گنبد الله الله :

در قبرستان قدیمی روستای کبودگنبد شهر خاروانا واقع شده است. پلان مقبره دایره و قطر آن 75/4 متر می‌باشد. بنا دارای دو طبقه شامل سردابه و طبقه اول بوده است. گنبدهای طبقه فوقانی ریخته است. ازاره بنا سنگی و ساقه بنا با آجر چهارگوش قرمز بنا شده که کلمات الله با آجرکاشی فیروزه‌ای تزئین شده است. کتیبه‌ها و اسلیمی‌های حاشیه درب‌های چهار طرف طبقه اول با کاشی معرق می‌باشد. تاریخ بنای برج را با توجه به رج‌های آجری با تزئینات اسماء الله در آذربایجان می‌توان به اواخر دوره ایلخانان مغول تا صفویه نسبت داد. خصوصیات بارز وعوامل تزئین شده بنا برج مقبره است. تاریخ و کتیبه‌ای روی آن باقی نمانده است. ترکیب آجرکاشی فیروزه‌ای در متن ساقه بنا که سبب شده است به کبودگنبد شهرت پیدا کند، زیبایی خاصی به آن بخشیده است. متن کلمات روی بدنه الله و محمد می باشد

 آستمال:

روستایی با قدمت چند هزار ساله که می توان مردم آنرا به دو قوم آستامال و آس آن که دو نژاد ترک هستند نسبت داد، با طبیعت بکر خود ذهن هر کسی را به خود مشغول می­کند. به علت دور بودن روستا، حدود 20 کیلومتر از راه آن خاکی است که باعث ناشناس ماندن آن منطقه و طبیعت بکر آن است. به علت همجوار بودن روستا با جنگل­های ارسباران، گردشگران و کوهنوردان زیادی به این روستا می­آیند. در نزدیکی آستمال روستایی سروستان (سوستین) نام وجود داشته که از بین رفته است. منطقه ی کوروش که در نزدیکی آستمال است به گفته ی شفاهی (افرادی که اهل آن منطقه هستند) مربوط به کوروش، شاه ایران است که البته نمی­توان به گفته­ ی شفاهی افراد اعتماد کرد. روستای آستمال سابقه­ ی تاریخی کهنی دارد و در گذشته به دژ قوم ماد معروف بوده است. سکونت در این مکان به هزارۀ اول قبل از میلاد باز می‌گردد. مسجد قدیمی، زیارتگاه‌های سیدجبرئیل و پیرصندوق از جمله آثار تاریخی و مذهبی روستای آستمال است. اهالی روستا نسبت به امامزاده­ ی سیدجبرئیل که در5 کیلومتری روستا واقع شده، اعتقاد عمیقی دارند و نذورات خود را به ضریح آن می­بندند. اهالی روستا لهجه­ ی خاصی نسبت به دیگر روستا های همجوار دارند که لهجه­ ی بسیار شیرینی است.

  آوانسر:

 در افواه آوانسر تلفظ میشود و از لحاظ اتیمو لوژیک بی ارتباط با اقوام آغوان نمی باشد که روز گاری در این سرزمین به سر می بردند. آوانسر به همراه آوان و چشموغان از روستاهای بسیار خوش آب و هوای دیزمار در بلندای قله های دوخانا و دوست آشا در میان جنگلهای مشئه پارا قرار گرفته است.

 در سواحل دریاچه خزر قومی ترک تبار بنام اغوان زندگی می‌کردند.واژه‌‌های اوغان، آويغان ،افغان،آوان و آويگان در زبان ترکی به معنی تغییر موقعیت از یک حالت به حالت دیگر است.وقتی یک قبیله ترک ، اصالت خود را تغییر می‌دهد ، به آن قوم اصطلاحاً آوغان یا آوان گفته می‌شود.زبان هر دو روستای آوان و آوانسر در محال دیزمار ارسباران در حال حاضر ترکی آذربایجانی با لهجه بخصوص می‌باشد.لهجه این دو روستا آنقدر به لهجه دیزماری‌های ساکن در روستاهای آستامال،مردانقم،اوشتبین،ونستان،ملک طالش و ...نزدیک است که عملاً تفکیک آنها برای شناسان نیز مشکل است.لهجه هر روستایی که در گذشته نه چندان دور به زبان تات(آذری) صحبت می‌کردند و در حال حاضر به زبان ترکی آذربایجانی صحبت می‌کنند، لهجه‌ای همانند روستاهای یاد شده دارند.زیرا با مخارج حروف و آهنگ زبان تاتی به زبان ترکی حرف می‌زنند.از این رو می‌توان گفت که در گذشته ‌اقوام ترک تبار از سواحل دریای خزر به این دو روستا آمده و از حالت کوچ نشینی (=ترک) به صورت یک جا نشینی (=تات) تغییر وضعیت داده ‌اند،از این رو به آنها اغوان یا آوان گفته‌اند.زیرا تا زمان استیلای اعراب بر قره‌داغ ، زبان قره‌داغ و اغلب نقاط آذربایجان ، آذری(=تاتی یا همان زبان قوم ماد) بود.اما بعد از تشکیل سلسله سلجوقیان بویژه حمله مغول و بدنبال آن روی کار آمدن حکومت صفوی ، زبان ترکی یواش یواش جایگزین زبان آذری گردید.بطوریکه در حال حاضر در محال دیزمار ارسباران، تنها حدود 130 نفر در روستای کیرینگان به زبان آذری(=تاتی یا همان زبان قوم ماد) صحبت می‌کنند. گویش مردم روستاهای آوان و آوانسر در منطقه مئشه‌پارا (مشه داغی) و در زیر دامنه کوهستان دوخانا و دوست آشنا (=دوست آشا) در یک مقطع زمانی از ترکی به تاتی تغییر یافته است و در چند دهه گذشته مجدداً ترکی شده است.

 



روستای کرینگان:

که در منطقه­ ی حسنو واقع شده است از این جهت دارای اهمیت است که اهالی آن به زبان تاتی صحبت می­کنند. قبلاً اهالی چندین روستای دیگر نیز در دهستان­های حسنو و دیزمار شرقی به زبان تاتی صحبت می­کردند که امروزه از بین رفته است. با این حال اهالی‌روستای‌ ملک‌ تالش‌ و روستای‌ ونستان‌ در نزدیکی‌ کرینگان‌ نیز با زبان‌تاتی‌ آشنایی‌ دارند. کرینگان قبلاً نزدیک به یکصد خانوار داشت که امروزه به کمتر از 30 خانوار کاهش یافته است. علاوه بر آنچه که گفته شد در سال‌­های گذشته، 55 تپه و محوطه­ ی تاریخی شهرستان ورزقان در فهرست آثار ملی ثبت شده است که قدمت آن­ها مربوط به دوران فرا پارینه سنگی تا قرون میانه اسلامی می­باشد. «تپه داش‌باشی(ارمنی گوللویی)» روستای امیر‌آباد با قدمت دوران اورارتو، هزاره اول ودوم قبل از میلاد، «قلعه کندی بولاغ» روستای مسقران با قدمت عصر آهن و هزاره اول قبل از میلاد، «قلعه داشی» ارزیل با قدمت هزاره اول قبل از میلاد و قرون اولیه و متاخر اسلامی، «قلعه اژدها داشی» شهر تاریخی اژدها داشی در نزدیکی اندریان با قدمت هزاره اول قبل از میلاد، «گورستان سقای» با قدمت هزاره اول قبل از میلاد، «قلعه سرخه دیزج» با قدمت اورارتو، هزاره اول قبل از میلاد و قرون 6 – 8 هجری و «تپه الله‌لو» روستای الله لو با قدمت هزاره اول قبل از میلاد و دوران اشکانی و ساسانی از آن جمله هستند.

 

معادن ورزقان:

شهرستان ورزقان از حیث معادن بسیار غنی است. این شهرستان با قرار گرفتن بر روی کمربند آلپ ـ هیمالیا دارای اندیس‌های متعدد مس و عناصر فلزی دیگر نظیر سرب، روی و آهن می‌باشد. کمربند یاد شده از کوه‌های آلپ در اروپای‌غربی شروع شده و پس از عبور از کشورهای اروپای‌شرقی از ناحیة مرزی جلفا وارد ایران می‌شود و در نهایت با عبور از کشورهای پاکستان و هندوستان به کوه‌های هیمالیا ختم می‌گردد. در ناحیه­ ی ورزقان بر روی این کمربند بیش از30 اندیس معدنی مس شناسایی شده است.کانسار مس سونگون که در شمال ورزقان قرار گرفته است، بزرگترین اندیس مس در شمال‌غرب ایران است. این کانسار یکی از بزرگترین کانسارهای مس دنیا بوده و قابل مقایسه با معادن دنیا مانند بینگهام در آمریکا، چوکی کوماتا در شیلی است.مس سونگون: فاصله این معدن از تبریز 100 کیلومتر و از ورزقان 25 کیلومتر بوده و در مجاورت روستای سونگون واقع است. معدن مس سونگون در یک منطقه کوهستانی با متوسط ارتفاع 2000 متر بالای سطح دریا واقع شده است. روستا و توده نفوذی سونگون، بر روی رشته کوه­‌های قره داغ و ارسباران قرار گرفته‌اند. این رشته کوه‌ها با 80 کیلومتر عرض بخشی از کمربند آندزیتی آلپ ـ هیمالیا می باشند. بلندترین و مرتفع‌­ترین نقطه­ی آن 2460 متر و پست­ترین نقطه­ی آن نیز 1700 متر می­باشد. بدین ترتیب اختلاف ارتفاع در محدوده معدن حدود 750 متر می­باشد که سبب ایجاد توپوگرافی شدید و دامنه­ های پرشیب شده‌ است.کانی­سازی اصلی کانسار شامل کانی‌های مس و مولیبدن است. ذخیره احتمالی حدود 470 میلیون تن و ذخیره ممکن حدود 600 میلیون تن برای کانسار است که در مجموع کل ذخایر قطعی، احتمالی و ممکن در محدوده کانسار سونگون حدود 7/1 میلیارد تن سنگ مس با عیار 62 گرم بر تن است و بدین صورت معدن مس سونگون دارای ذخیره احتمالی و قطعی بالایی نسبت به معدن مس سرچشمه کرمان است. مجتمع مس سونگون به تنهایی 3 درصد ذخایر مس جهان را در اختیار دارد. هرچند مجتمع مس سونگون از سال­ها پیش فعالیت خود را آغاز کرده است اما تاکنون تنها محصول تولیدی مجتمع کنسانتره مس بوده که آن هم به دلیل نبود کارخانجات ذوب به سمت کرمان بارگیری می­شود. در راستای عملیات اجرایی طرح توسعه مجتمع معدن مس سونگون شهرستان ورزقان از دو سال پیش آغاز شده است که در آن ایجاد و راه اندازی چهار واحد جدید تغلیظ، ذوب، اسید سولفوریک و پالایش مجتمع مس سونگون پیش­بینی شده است.

 ای صبا گر بگذری برساحل رود ارس

بوسه زن برخاک آن وادی و مشکین کن نفس

منزل سلمی که باش هر دم از ما صد اسلام،

پر صدای ساربان بینی و آهنگ جرس.       « حافظ»

                                                     

دیزمار یکی از ولایات منطقه ارسباران و یا قره داغ می باشد که در تقسیمات کشوری فعلی به سه منطقه دیزمار  غربی به مرکزیت سییاری (سیه رود)،

دیزمار مرکزی به مرکزیت (خاروانا) و دیزمار شرقی به مرکزیت (مرداناغیم) تقسیم شده است.ارسباران در شمال غرب ایران ودر شمال استان آذربایجان  شرقی واقع شده است که از طرف شمال به رود ارس ، از جنوب به شهر تبریز ،هریس و شرق به شهرستانهای مشکین،مغان  و از غرب به شهرستان  مرند و جلفا محدود می گردد.شهرستان اهر و کلیبر مرکز منطقه ارسباران است و این منطقه دارای پانزده ولایت است که هوراند، ورزقان ،دیزمار غربی و شرقی ،اوزومدول،ماوازخان (مواضع خان)، حسنوو،مئشه پارا اسکانلی ،مولان،آبش احمد ازاعظم ولایت آن دیار است.دیزمار دارای یکصدوبیست ده می باشد : اسامی برخی روستا ها به شرح ذیل است.

آستامال،آوان آوانسر،آقان (اغوان)،اندیرگان،اوردوکن،ارزیل،اوروج ،آستاراخان،اوشتوبون،الیف آباد،

الوان،انویق،اننیق،ایری،بیشکک،پیربولاق،پهناور،تیلکری،جوشون،چشموغان،حاجیلار،خاروانا،دست ایری(دستجرد) ،دوزال،دوست آشا،سیرکئش،سیغای،سیند آخیر،سؤهران،سیوان،سییاری،ترزم،رحیم قیشلاغی،نووه کی،قولان،قره دره،کالجان،گؤی گونبد،کوردشت ،کومار،کلوو،کوجان،کوراکئش،گول آخیر،گلوو،کوکمر،گوراند،لامباران،لیلاب،مزرعه شادی،چول مزره سی،موسن،مشک عنبر،میانا،نئچق،نظرکندی،نگاریستان،نمنق،نوجه مهر،ورزقان،هولق،یئنگیجه،مرداناغیم،قره چی لر،اولیق،کیرینگان،زنگیلان،کلاله،کوانی می باشد.دیزمار به عنوان یکی ازولایات مشهور ارسباران از طرف شمال به رود ارس، از طرف جنوب به بخش اوزومدول ارسباران از مغرب به بخش داران شهرستان جلفا و منطقه مرند(رشته کوه های کامچی) و از طرف شرق به بخش مئشه پاراو و حسنوو منتهی می گردد.منطقه دیماز دارای کوه های تند ونیز باتخته سنگ های عظیم سر به فلک کشیده همچون کامتال ،مشک عنبر،پیرسقا ،دوخانا و دارای گردنه های صعب العبور دره های ژرف و چین خوردگی های نا مرطب واعجاب انگیز و جنگل های وسیع و مراتع سرسبز و رودهای تند می باشد.در این منطقه از ارسباران دره ها بسیار تنگ است و فرسایش آب بطور عمقی بوده و شیب تند سیلاب ها باچهره زیبا و عجیب منظره بسیار تماشایی را به وجود آورده است.علیرغم سوابق تاریخی منطقه دیزمار باتوجه به وجود آثار تاریخی قلعه ها واستراتژیکی بودن منطقه و موقعیت آن و ترکیب و ساختار فرهنگی،طبیعی منطقه در کتب تاریخی به عظمت از آن یاد شده است و در کتاب های تاریخی عالم آرای عباسی و ذکر سلاطین سلاجقه،نزهته القلوب اثر میرزه حمدالله مستوفی ناسخ التواریخ از آن سخن رفته است با این حال تاریخ فرهنگ و استعداد طبیعی وانسانی منطقه برای مردم کشورمان تاکنون در کتمان مانده است.

 در جلد دوم کتاب (در ذکر سلاطین سلاجقه) چنین نوشته شده است: قزل ارسلان در رمضان سال 586 هجری بر طغرل دست یافت و وی را در قلعه دیزمار در آذربایجان محبوس ساخت.در عالم آرای عباسی نوشته شده است که :(دیگر مولانا مطربی قزوینی که خلاصه اهل ادوار ودر حسن صوت گویندگی سرآمد روزگار و تصانیف قول وعملش دستورالعمل نقشبندان نادر کار است وبسیار صاحب طبیعت و بذله گوی و ندیم وخوش صحبت افتاد و استاد حیدرقلی عودی که سازنده تیز مضراب..و ملازم سرکار عالی بود و خدام میرزایی پیوسته در مجالس خواص با اعزه مذکور... داشته به شعر سنجی و تاریخ و نقل حکایات و روایات سرورافزایی .خاطر همگنان بودند... به دوزال  و کوردشت که دو موضع است از قوی و مواضع الکاء (اولکه) دزمار در کنار رود ارس جانب جنوبی واقع شده وارد گشته سه روز در آنجا توقف سه روز در آنجا توقف نمودند و این هردو موضع دو ... از قطعات ریاض جنان که باغات آن به هم پیوسته اقسام میوه ها به تخصیص انار شیرین که ارباب ذایقه و تمیز بر انار یزد و ابر قوه و شاهواره ساوه  و قم  ترجیح می دهند و ... جای آ ن دارد و اقسام انگور های نازک لطیف الوان در آنجا خوب می باشد ودر آن میوه ها در بار و بسیار بود. خصوصاً انار که آن مقدار به حاصل می آید که تمامی بلاد و قصبات آذربایجان و شیروان و آران و گرجستان نقل می نمایند و کافی است.اولاد عظام موسی بیگ دزماری که با سلسله علیه نصیریه طوسیه قرب قرابت دارند و الیاس خلیفه که از زمره ... قراجه داغ به قدم دودمان وافزونی منزلت  و مکان امتیاز تمام دارد و در آن اوقات .. شفقت و الطاف شاهی اشفاق و تربیت ان عالی جاهی به حکومت و دارائی آن مملکت سرازیر گشتند با اولاد موسی بیگ یک سلسله اند ،در قریه جنت مثال دوزال منازل مرغوب و ایوانهای بلند اساس در غایت دلنشینی و دلگشای تربیت داده اند و در آن گوشه نزهت بخش ... کرم گسترده حسب المقدر تفقد احوال آینده و روند ه نموده شیوه مهمان نوازی مرعی دارد...بالجمله در اول ماه رجب از آن مقام فرح انجام مراجعت واقع شده تا انتهاءالکاء دزمار جناب خلافت پناهی و اقوام مشایعت نموده به خدمات قیام داشتند و ازانجا ... آمده به سعادت زیارت تربت شریف شیخ العارفین شیخ شهاب الدین اهری قدس سره فایز گردید.

همچنین در ناسخ التواریخ جلد اول در کتاب نزهه القلوب میرزا حمدلله مستوفی از دیزمار به بزرگی یاد شده است . در نزهه القلوب نوشته شده است که(دیزمار ولایتی است در شمال تبریز کمابیش پنجاه پاره دیه بود و دوزال و کوردشت و قولان و هراز وخاروانا (خوروانق )از معظمات آن .هوایش معتدل استبه گرمی مایل  و آبش از آن جبال بر می خیزد و فاضلابش در ارس می ریزد. حاصلش غله و پنبه و انگور و میوه به همه انواع م باشد و پیشتر از همه جارسد ونوباوه تبریز از انجا باشد. حقوق دیوانی اش چهل هزار و هشتصد دینار است.)به سبب وجود ارتفاعات زیاد و کوهستانی بودن منطقه و اب و هوای معتدل و انواع و اقسام غلات ،میوه و تره بار در این منطقه به دست می آید.گندم،جو،چاودار،ارزن(یارما)،برنج صدری و چمپا(در حاشیه  رودخانه دوزال )گیلاس ،زردآلو ،توت ،شفتالو ،آلبالو ،زغال اخته ،انجیر ،انار ،انگور،گردو،بادام،به، سیب ،آلوچه ،آلو بخاری ،هندوانه،خربزه ،شاماما،به وفور در مزارع و باغات منطقه به دست می اید.

کشت پنبه و تربیت کرم ابریشم نیز در سرتاسر نوار مرزی از کلاله تا سیاری رواج دارد

 انواع حیوانهای وحشی و پرندگان در مناطق ییلاقی ،کوه ها و جنگل های منطقه به ویژه در رشته کو هها (کامتال) تحت حفاظت محیط زیست استان موجود است .از قبیل خرگوش ،گربه وحشی،سمور،خار پشت،گراز،خوک،آهو،بز کوهی ،قوچ ،میش ،یوزپلنگ ،خرس ،گرگ ،روباه،شغال،راسو ،گنجشک،داغ خوروزو ،قمری،ساری کؤینگ ،سار،بولبول ،قرقی،کلاغ،زاغچه ،شاهین،عقاب ،هدهد،قجیر،همای،باز ،فاخته ،دارکوب،قرقاول،دراج،بلدرچین،کبوتر،کبک،توراغای،دم جنبانک،طاووس ،انواع مارهای سمی و مارمولک ،سوسمار و غیره یافت می شود.در منطقه حفاظت شده (کامتال)و جنگل های دیزمار و بویژه جنگل سرسبز وییلاقی (دوخانا)که از طرف محیط زیست کشور و یونسکو از حیث آب و هوا جزو مناطق نادر دنیا اعلام شده است ،بسیار دیدنی و جذاب وتماشائی است .صخره های تند و تیز و راههای باریک و صعب العبور با چشمه ها ی جذاب(کامتال)جنگل های دارای درخت پالیط (بلوط) ون،آجی قئییم ،قره اغاج ،دوققوز،دونول،مرمریخ،قره تیکان ،شف آغاجی ،آردیج (سروکوهی)انواع گون،درخت سقز،یولغون ،هول ،ایت بورنو،آت گؤتو ،چییه لک ، بؤیوک تیکان،قره گیله ،سوماق که در ییلاق (دوخانا)،(قره دره) و(دوست آشنا)با اب و هوای بسیار دلنشین و بدون شرجی واقع شده است ،به اهمیت طبیعی منطقه افزوده است.گیاهان داروئی و خوراکی همچون پاپیز،کئشیر،کهلیک اوتی،گیریش،قوزوقولاغی ،شیوه رن،بیزوشا،امن کؤمه جی ،گلین بارماغی ،اجی –قیجی ،یئملیک،خوروزبودو ،پیشیک دیرناغی ،اونلوجا فیاغلی جا،اوه لیک ،بولاغ اوتو ،تورشک،پولک،داغ مرزه سی ، داغ نانه سی ،گیشنیز ،داغ کاوری ،سقریوسانجی،غذایاغی ،گزه نه،شیرین بییان،اجی بییان،سوتلوجه،گؤوزبان ،ختمی گولو ،ایلان قارپیزی،شوه رن به وفور یافت می شود و اهالی منطقه از گیاهان یادشده عرقیات،دار و انواع غذاها درست می کنند.وجود ابهای معدنی ،معادن مس،طلا و اهن ،سرب و روی،لاجورد،سنگ چینی ،نمک ،زغال سنگ،نقره ،سنگ گچ و اهک وسیمان سفید و همچنین مراتع سرسبز ،کشتزارها ،شکارگاهها و مناطق تفریحی دیدنی به جاذبه های توریستی منطقه افزوه است.وجود رودهای قره سو، دوزال چایی ،آراز، دستیری چایی،قاراچای ،اوشتوبون چایی منطقه را از لحاظ باغداری و کشاورزی رونق بخشیده  است

 در خصوص تاریخ منطقه ارسباران پژوهشگر پر تلاش آقای حسین دوستی در کتاب «تاریخ وجغرافیای آذربایجان» مطالب ارزشمندی را درج کرده است که پرده از زوایای تاریک منطقه برداشته است . وی تاریخ اجمالی ارسباران را دوره های پیش از تاریخ پیش از میلاد مسیح دوره ی ماد ، هخامنشیان ، سلوکیان ، اشکانیان ، ساسانیان ، دوره ی اسلامی ، دوره ی صفویه و افشاریه وقاجاریه تشریح کرده است. همچنین محقق و نویسده ارجمند حجت السلام والمسلمین میرزامحمد حافظ زاده نیز در کتاب دو جلدی (ارسباران در گذر حماسه و تاریخ) به طورمفصل به این موضوع پرداخته اند. کتاب (تاریخ ارسباران) سرهنگ بایبوردی نیز از کتاب بسیار گران مایه است که باب پژوهش را در خصوص تاریخ اذربایجان گشوده است . تاریخ دیزمار نیز بنا به اقتضای موضوعی در کتاب های یاد شده تا حدودی بیان شده است. ما نیز  با توجه به اهمیت برخی حوادث دوران اخیر تنها به ذکر اجمالی برخی از آن بسنده می کنیم . زیرا تاریخ دیزمار با توجه به اهمیت گسترده آن و بکر بودن تحقیق و پژوهش جدا گانه و مفصلی را می طلبد . همچنین این منطقه بدلیل داشتن عرفا ، شعرا و علما مشهور از اهمیت ویژه ای برخوردار است. علیرغم وجود شخصیت های چون کمال الدین ابوالعباس احمد بن گشتاسب دیزماری (که از نوادری بوده وبه گفته صاحب طبقات الاسنوی (صاحب النکت المشهوره الا التنبیه و له تصنیف فی الفروق کان فقیها صالحا" ، متصوفا کثیر الحج و الخیر) فردی عالم و فقیهی صوفی مشرب و انسان خیر بوده است ملا علی علییاری ، ایت الله العظمی حجت کوه کمری ، نباتی ، خرم ، خاور، عندلیب قره جه داغی ، ستارخان و از معاصرین استاد جعفری و غیره از آن دیار بر خواستند، متاسفانه به علل مختلف گمنام باقی مانده است.

منطقه دیزمار در طول تاریخ به دلیل کوهستانی و صعب العبور بودن  و به دلیل وجود پناهگاههای طبیعی و کوهستانی برای درآمان ماندن از گزند دشمن و همچنین امکان پنهان شدن از مهاجم ،مورد توجه سرکردگان،شورشیان و بالتبع مهاجمان بوده است.

وجود قلعه و حصارهای نظامی«کوردش»،«جوشون»،«گال»،قلعه علی بی «علی بیک» در دل کوه «کامتال»مؤید مطلب یاد شده است.

هجوم مغولان،درگیریهای ارمنه و مسلمانان ،قتل عام مسلمین ،قتل عام مسلمانان از جانب ارامنه،تجاوز  روسها به دفعات و کرات،نفوذ عثمانی ها،حاکمیت و امارت حکمرانان ونمایندگان حکومتی همه و همه تاریخ سیاسی-اجتماعی منطقه را رقم زده است.از حوادث تاریخ تجاوز روس به سرزمین ایران و قتل عام مسلمانان توسط ارامنه و گروه افراط گرای داشناقها که نقش ستون پنجم را در جنگ روسها علیه ایران بازی کرده اند ، حاکمیت امیر ارشد ،جنگ امیر ارشد با اسماعیل سیمتقو، تیرخوردن امیر توسط سرهنگ کلب علی خان،خروج ناصر داش کسنی و دستگیری میهن پرستان و هواداران حکومت مرکزی ایران مستقر در منطقه از طرف روسها در نوار مرزی،حکومت پیشه وری،هجوم کوردآتلیسی و غیره از جمله حوادثی است که هنوزهم در خاطره مردان وزنان منطقه باقی مانده است وهمان گونه که در پیش گفته شد، ذکر یکایک آنان از عهده این مقال خارج است . وآن را به زمان و کتاب دیگر موکول می کنیم، ولی برای آشنا شدن بیشتر خواندگان با منطقه دیزمار تشریح و معرفی برخی دهات و قصیبه های مهم منطقه و مناسب می دانیم

قریه های دیزمار

1- قریه ی دوزال:

قدمت تاریخی روستای دوزال به بیش از هزار و اندی سال و بیشتر می رسد واز قدیم الایام (دوزال) تلفظ می شده است ودر تاریخ نیز بصورت(دوزال) ثبت گردیده است.در کتابهای نزهه القلوب میرزا حمدالله مستوفی و عالم آرای عباسی به نیکی یاد شده است.وجه تسمیه آن معلوم نیست.باتوجه به دانش توپونیمیکا این واژه به احتمالی ریشه زبان های تاتی دارد و یادارای ریشه ی ترکی است و یا اینکه بازمانده از زبانهای مرده دوران مادها است.با توجه به این امر معانی مختلفی می تواند داشته باشد. بدلیل وجود معادن سنگ نمک و رونق داشتن بازار نمک و صدور آن به مناطق شمالی رود ارس از جمله اردوباد، گرجستان وغیره چنین به ذهن متبادر می شود که این واژه از دو ترکیب(دوز) به معنای نمک و آل فعل امر از مسدر (خریدن) تشکیل یافته است. ولی باتوجه به اینکه پسوند(آل) در برخی دیگر از اسامی کوه های از دهات منطقه وجود دارد، علیرغم احتمال ترکی بودنش بعلت ابهام در معنای آنها بعید به نظر می رسد که یک واژه ترکی باشد.دراسامی کامت +آل= کامتال، آستام+آل= آستامال، گه+آل=گال،پسوند آل وجود دارد. در تحقیقات اتیمولوژیک معاصر یافته های جدیدی از پسوند و واژه «آل» ارائه شده است. محقق گرانقدر آذربایجانی میرعلی سیداوف وجود واژه «آل» را در اسامی کوه ها و روستاها را بی ارتباط با واژه «آل» یا «هال ننه سی» که از اساطیر دیرین اقوام ترک زبان (بخصوص اقوام ترکمن، قازاخ، قیرقیز، اوزبک) آسیای مرکزی و اقوام ترک قفقاز، نمی داند. داستان ها و نوشته های زیادی در خصوص زن «آل» در کشورهای آسیای میانه و قفقاز وجود دارد. برای اطلاع بیشتر به کتاب «قام-شامان» نوشته میرعلی سیداوف و ترجمه صمد چایلی مراجعه شود. قرین واژه «دوزال» بدون پسوند «دو» نیز در منطقه جلفا تحت نام «زال» وجود دارد که قرابت دوزال با آن نیز محل تأمل است.

 

روستا بر ساحل روز ارس واقع شده و رودخانه دوزال از سمت راست آن به رود ارس می ریزد. روبروی ده، شهر مرزی قره جوان (قرچیوان) در خاک ارمنستان فعلی قرار گرفته است. روستا صد خانوار دارد و اهالی به باغداری، کشاورزی، کشت برنج، غلات، حبوبات، تربیت کرم ابریشم مشغولند و به دلیل حاصلخیز بودن خاک و هوای گرم و مرطوب و وجود رودهای دوزال، چایی، و رود ارس کشاورزان زمین های کشاورزی خود را سالانه دوبار کشت می کنند. رودخانه دوزال که از شانزده رود بزرگ و کوچک از کوه های اطراف ایری، گؤی گونبد، مزرعه شادی، گال، نئچه، علییار، کلو و حاجیلار سرازیر می شود، تشکیل شده و آب کشاورزی (و در قدیم آب شرب) روستاهای اطراف این رود را تأمین می کند.«دوزال»  در چهارراه ارتباطی شمال و جنوب و شرق و غرب قرار گرفته است. از طرف شمال، قاراباغ، گنجه و ایراوان، از طرف جنوب با تبریز، محال اوزومدول و ماوازخان از طرف غرب با محال، اوردوباد، علمدار-گرگر و از طرف شرق با مغان و آغدام، شیروان، بیله سوار در ارتباط بوده است. راه جنوب که از طریق بلندی های خاروانا، گال، مزرعه و ورزقان به اهر و همچنین از طریق بلندیهای ایری و زنوز به مرند و از طریق بلندیهای خاروانا و گوللوجه و ایسپیران به تبریز ختم می شد، اهمیت زیادی داشته و دارد که به دلیل کوتاه بودن راه (تبریز-ایری-دوزال-قاراباغ-گنجه) عباس میرزا به هنگام جنگ با روسیه تزار قوای توپخانه را از طریق این راه و با استفاده از دره رودخانه دوزال به قریه دوزال و کوردشت انتقال داده و در روستای کوردشت در منطقه «آغالیق» و در قلعه و حصار نظامی کوردشت سکنی گزید.این موقعیت سبب شده بود که روستای دوزال به محل استراحتگاه کاروانهایی درآید که هرروز از طرف شرق و غرب به آنجا آمده و پس از استراحت لازم دوباره به راه خود ادامه دهند. برخی از فصول به دلیل طغیان رودخانه دوزال که غیرقایل عبور می شود، کاروانها مجبور می شوند روزها در روستای دوزال بمانند تا طغیان آب رودخانه فروکش شود. ارتباط با شمال نیز از طریق کرجی رانی میسر می شود. برخی از اهالی روستای دوزال و کوردشت به کرجی رانی و شناگری مشغول بوده و مسافرین و کالاهایی صادراتی را بوسیله کرجی رانی به اطراف رود ارس منتقل می کردند. از سابق در این روستاها شناگران ماهری بوده اند و رونق صادرات و واردات در این منطقه سبب رونق صنعتی کرجی رانی و شناگری شده بود. همه جهات مذکور مورد توجه عباس میرزا بوده است.بنوشته تاریخ عالم آرای عباسی شاه عباس در سفر خود به اردوباد سه روز در روستای دوزال اوترق کرده است. روستای دوزال از لحاظ اینکه محل تجارت نقاط مختلف بوده و مرکز صادرات میوه و تره بار و معادن لاجورد و نمک به مناطق گرجستان، شیروان، گنجه، اردوباد و ایروان بوده و میوه نوبار تبریز را تأمین کرده است، از لحاظ تجاری هم مورد توجه بوده است. به طوری که واحد توزین ویژه داشته است که به آن سنگ توزین گفته می شده است سنگ توزین تبریز (من تبریز) 5 کیلو و سنگ دوزال 12 کیلو بوده است. یک باتمان دوزال 12 کیلو، یاریم باتمان 6 کیلو و دارای سنگ توزین بیر بیسته که از دو گیرونکه متشکل می شد بود. در منطقه غلات را با واحد توزین دوزال یعنی باتمان دوزال وزن می کردند.

رودخانه دوزال که از کوه های سر به فلک کشیده گؤی گنبد، گال، مزرعه شادی، علییار، کلو، ارزیل و گول آخیر سرچشمه می گیرد. از حیث اکولوژیکی و زمین شناسی قابل مطالعه است و به دلیل شیب های تند و مارپیچی و ساختار ویژه و منحصر بفرد، بسیار تماشایی و دیدنی است. دره های تند و بزرگ سمت راست و چپ رودخانه که با طرز عجیبی با این رود پیوند خورده و رسوبات و مواد فرسایش شده را در بستر رودخانه دوزال تخلیه نموده و منظره بسیار جذاب و اعجاب انگیز را فراهم ساخته است. رودخانه دوزال به رود ارس می ریزد و در فصل پاییز و بهار گل آلود و طغیانی و در تابستان و زمستان صاف است. سابقاً و تا قبل از انقلاب آب این رودخانه آشامیدنی و برای محیط زیست و جانداران آبزیست بسیار مفید بود ولی در سال های اخیر به علت عدم رعایت مقررات محیط زیست از طرف مسافرین و کوهنوردان و زوار، رودخانه آلوده گشته است. بویژه با رونق گرفتن مجموعه زیارتی سید محمد آقا در روستای «نوجه میر» و عدم رعایت مسائل بهداشتی از طرف زوار و ساکنین ساحلی رود، آب رودخانه آلوده و کثیف شده است

 بزرگان دوزال:

روستای دوزال شخصیت های دینی، فرهنگی، ادبی و اشخاص شجاع و میهن پرستی را در آغوش خود تربیت کرده است که مجملاً به آنها اشاره می شود.

1- موسی بیگ دیزماری:

خاندان موسی بیک با سلسله خواجه نصیر طوسی قرابت دارند و الیاس خلیفه که از زمره خلفای قراجه داغ می باشد، با اولاد موسی بیگ یک سلسله اند. وی در قریه جنت مثال دوزال در عصر شاه عباس اول زندگی نموده و فرد مهمان نوازی بوده است.
2- الیاس خلیفه:

به نوشته حسین دوستی از ابتدای ظهور دولت صفویه عده ای از صوفیان خاص را «خلفا »می گفته اند.آنها در اغلب مناطق در میان ایلات وعشایر،از ازجمله در قره داغ و ارسباران زندگی می کرده اند.از سران این طایفه«خلیفه انصار» و «االیاس خلیفه» در دوره شاه اسماعیل و شاه عباس،حکومت قره داغ و نگهبانی قلعه قهقهه هوراند را که مهمترین زندان حاکمان ایران محسوب می شود،به عهده داشتند.از اوایل حکومت قاجار این طایفه در «آستامال» و «آقان» و عده ای نیز در «کوردشت» زندگی می کنند.الیاس خلیفه نیز از صوفیان صاحب عقیده خلفای قره داغ و سرحلقه ارباب ارادت و اخلاص بوده که در زمان شاه عیاس اول صفری حاکم قره داغ و مقر حکومتش روستای دوزال بوده است.شاه عباس در 21 حکومتش به دوزال رفته . در کاخ حکومتی الیاس خلیفه که دارای منازل مرغوب و ایوانهای بلند و در غایت دلنشینی و دلگشائی بوده،اوتراق کرده است.به احتمال زیاد این کاخ  در کنار بقعه حضرت شعیب بن موسی بن جعفر در بالای تپه مشرف بر روستا میباشد.هم اکنون جزو مجموعه تاریخی بارگاه حضرت «شعیب بن موسی بن جعفر » به عنوان مسجد امامزاده مورد استفاده زوار قرار دارد.این مسجد و به عبارت دیگر این کاخ دارای ایوانهای بلند و به تعداد زیاد دارای اصطبل و آشپزخانه و قورخانه و دالان زیرزمینی منتهی به مهماتخانه و سیلوی مرکزی(ساختمان قدیمی پاسگاه ژاندارمری دوزال در آن قراردارد)می باشد که هم اکنون به صورت مخروبه باقی مانده است.

دریکصدواندی سال پیش مرحوم حاج پیش مرحوم حاج حسین  دوزالی که فردی متدین و ثروتمندی بوده است(پدربزرگ مرحوم محمدرحیم حبیبی دوزالی)مسجدرا درحد فاصل کاخ و زیارتگاه حضرت «شعیب ابن موسی» بنا کرده و دو عمارت تاریخی را به هم متصل کرده است.تاریخ ساخت مسجد فوق روی تخته ای درج و در سقف مسجد تعبیه شده است.به نوشته تاریخ عالم آرای عباسی «الیاس خلیفه» در سال بیست و چهارم سلطنت شاه عباس اول حاکم قره جداغ و کوتوال قلعه قهقهه بود که در بحبوحه جنگی در پای کشته شده است.شاه عباس به جهت خدمات وی فرزندش برهان الدین بیگ را به جای وی به عنوان خلیفه و حاکم قره جه داغ و کوتوال قلعه قهقهه انتخاب کرد.

3-باییندیربیگ(بی) دوزالی

باییندیر در سال چهل ویکم سلطنت شاه عباس اول صفوی مشرف (حسابداری)قوشخانه بوده است.انبارآب «دوزال» را وی بنا کرده و ظاهراً مسجد قدیمی«دوزال» که هم اکنون پاسگاه ژاندارمری و مدرسه ابتدائی روستا قراردارد،را نیز وی تأسیس کرده است.اکنون مسجد تخریب و آثارش محو شده است.باییندربیگ دارای دو دختر به نام «فاطمه» و «خدیجه» بوده که "مسجد خاورانا "به اهتمام دختران وی احداث شده است. در کتیبه منصوب در مسجد چنین نوشته شده است:

«فی سنه احدی خمسین الف من الهجره النبویه ، به دستور فاطمه خانم و خدیجه خانم دختران امیر کبیر باییندیربیگ دوزالی و نازلو خانم در زمان سلطان ابوالمظفر شاه صفی الدین حسینی»

مسجد داری سه گنبد و شبستان در سه قسمت است که گنبدهای رنگ آمیزی شده است. دوقطعه کتیبه سنگی به سر در مسجد و دیگری داخل مسجد نصب شده که یکی از آنها مربوط به تعمیر مسجد در دوره ناصر الدین شاه توسط کربلا احمد علی می باشد.دختران باییندیربیگ در«اردوبار» نیز یک باب مسجد را احداث کرده اند.

4- شاهرخ بیگ

برادن باییندیربیگ به نامهای «شاهرخ بیگ» در عصر شاه عباس اول در منصب وزارت قورچیان و برادر دیگرش حیدربیگ یوزباشی قورچیان بوده است.

سرهنگ بایبوردی در تاریخ ارسباران در این باره چنین می نویسد:

«شاهرخ بیگ از نویسندگان قدیمی ارسباران و اهل دیزمار بوده،مؤلف عالم آرا می نویسد در سلک جماعت قراداغلو ودر باره شاه عباس کبیر خود و برادرانش خدمت کرده و مورد مرحمت بودند.خط نستعلیق را بسیار خوب می نوشته است. »

ابتدا مستوفی قورچیان عظام بوده،بعدها وزیر قورچیان شده،حیدربیگ(برادرش) در جزو  قورچیان درجه یوزباشی داشته و برادر دیگرش باییندیربیگ در جنگ قلعه ابیورد در سنگر به تیر تفنگ مقتول و خود شاهرخ بیگ در سفر سلطانیه فوت کرده است.شاهرخ بیگ دارای قریحه شعری بوده و اشعاری نیز سروده است،متأسفانه تاکنون از آثار منظوم و منثور وی اطلاع وجود ندارد.


5- ادیب دوزالی:

یکی از شعرای مشهور آذربایجان بوده،از آنجائی که در اهر سکونت داشته به نام ادیب اهری شهرت پیدار کرده است.دبستان ابتدائی قدیم «دوزال» به نام وی تحت عنوان «دبستان ادیب دوزال» ثبت است.به احتمال زیاد میرزه موسی اهری از دوزال به اهر مهاجرت کرده ودر آنجا سکونت گزیده است.ادیب دوزالی به دوزبان ترکی و فرسی شعر می گفته است:

از محبان مطلب جزطلب وصل حبیب،          خسته عشق نخواهد به جز از یار طبیب،

چه شود گر برسد بار وصالی به (ادیب)،       تا کند کحل بصر خاک در جانان را،

و یاد در شعر ترکی می گوید:

هر کیمسه نین بو شهرده بیر مه لقاسی وار،    خوش حالینا اونون گئجه-گوندوز صفاسی وار.

من ده،گوگول بیر آهو صفت یاره وئرمیشم،    باشیندا حیف اونون اوشاقلیق هواسی وار.

ویا:

عید اضحی دا کسرخلق قویون قوربانی.         سن ده گل کس منی قوربان،بویون قوربانی (1)

6-حاج حسین دوزالی فرزند قره خان:

از خیرین ومتدینین روستای دوزال بوده و ثروت زیادی داشته است با پای پیاده به مکه جهت انجام فریضه الهی حج مشرف شده وپس از بازگشت از سفر حج مسجد متصل به بارگاه حضرت شعیب بن موسی بن جعفر را بنا کرده است. اهالی محل و ریش سفیدان از خیر خواهی وتدین او خاطراتی نقل می کنند. خاندان حاج حسین هم اکنون در روستای دوزال به نام طایفه «قره خانلی» مشهور هستند. قره خان از ایلات آذربایجان بوده که از طریق آستامال و کلو به روستای دوزال آمده و دارای املاک و مستغلات در منطقه دوخانا داشته است. در دوخانا و قره دره «قره جان زمیلری» مزارع قره خان معروف است. فرزند قره خان قربانعلی و فرزند وی حاج حسین دوزالی و فرزند وی کربلای علی و فرزند وی محمد رحیم حبیبی بوده است. محمدرحیم خواهری به نام ربابه داشته است که همسر مرحوم کربلای ابراهیم خلیل پدر مرحوم کربلای امیرعلی و پدربزرگ نگارنده این سطور بودند.

7-محمد رحیم حبیبی:

محمد رحیم که با دو واسطه نسلش به حاج حسین دوزالی می رسد، از اشخاص رشید و وطن دوست و میهن پرست بوده است. در سالهای 1320 تا 1324 که ثبات سیاسی و اقتدار ملی حکومت مرکزی دستخوش تزلزل شده بود، نوار مرزی در ساحل رود ارس به جولانگاه روسها در آمده بود که روسها در یک نقشه شوم اشخاصی را (که مانع عملیات جاسوسی عمال روسها می شدند و طرفدار حکومت مرکزی بودند) در سرتاسر نوار مرزی شبانه و به طور مخفی ربوده و به داخل خاک شوروی سابق (ارمنستان) بردند. روسها با کمک ارامنه که به منطقه آشنایی داشتند، آنها را از خداآفرین، خمارلی، حسنوو، قولان، دوزال، سییاری، خاروانا و از سایر دهات و آبادیهای نوار مرزی مخفیانه دستگیر کرده و ربودند. از روستای دوزال محمدرحیم نیز به اتفاق حاجی ذوالفقار خاروانالی جزو همین ربوده شدگان بود که 6 ماه در زندان انفرادی، یک سال در زندان عمومی و دو سال هم تحت نظر در ایروان محبوس گردید. محمدرحیم در سال 1322 هجری شمسی در آذرماه دستگیر و ربوده شد. آزار و اذیت هائی که در زندان بر محمدرحیم روا می داشته اند، قابل ذکر در این مقال نیست. ولی شکنجه و آزار و اذیت هیچ تأثیری در مقاومت او نداشته و هیچگاه حاضر به دادن اطلاعات کشورش به روسها و ارامنه نشده بود. پس از سه سال و اندی حاج سطوت سلطنت بهادری از امرا و بزرگان روستای دوزال (بهادری های معروف) کنسول روس را در تبریز به مهمانی دعوت نموده و در آن مهمانی مرحوم بهادری از کنسول روس آزادی وی را درخواست می کند. کنسول نیز قول می دهد که در صورت زنده بودن (چون با توجه به سختی و فشار زندان ایروان بعید به نظر می رسید که کسی زنده بماند) نسبت به آزادی وی اقدام کند. در پی این جریان به تلاش و رایزنی کنسول در تبریز، روسها وی را دقیقاً از همان مکانی که ربوده بودند، شبانه رها می کنند.

محمدرحیم در جنگ با ارامنه نیز شرکت فعال داشته است. او در رکاب انور پاشا بر علیه ارامنه که در دستورهای «علی دره» (الدره) و آزا، قره جوان به قتل عام مسلمانان دست زده بودند و عرصه را بر مسلمانان تنگ کرده بودند، به یاری مسلمانان شتافته و در یک جبهه با داشناقهای متجاوز و خونخوار جنگیده است. از محمدرحیم مثلهای بسیاری به یادگار مانده است که اگر عمر کفاف کند رمان محمدرحیم که چهارچوب آن را تنظیم کرده ام، بتوانم برای چاپ آماده کنم. می گویند وقتی روسها ایران را اشغال کردند و در چند جا پرچم روسیه را نصب نمودند عده ای تحت تأثیر عمال روس از ترس به طرفداری از حکومت دست نشانده روس برآمدند. محمدرحیم به آنها گفته بود که: «اوغلان بیر نئچه یئره بایراق وورماقلا دئمزلرکی، فتح ائله ییب آلدیلار، خمیر چوخ سو آپارا» یعنی با به اهتزاز در آوردن چند پرچم در نقاط مختلف نمی گویند که کشور فتح شده است. مراقب باشید که فریب نخورید، اینها رفتنی هستند.


8-علی بَی:

به گفته ریش سفیدان و بزرگان محل علی بَی از لوطی یان منطقه بوده که بیشتر بر علیه مستبدین و روسها می جنگیده است. قلعه ای نیز در دل کوه «کامتال» وجود دارد که به نام «علی بَی قلعه سی» مشهور است. ولی ظاهراً این قلعه مربوط به علی بَی دیگری است که خیلی قدیمی تر از علی بَی دوزالی بوده است. در محل به نام علی بَی ترانه ای هم نقل می کنند:

شیروانا گئدن دوه لر گلمدی،    اوستونده خالچا، گبه لر گلمه دی،

علی بگه دئدیم گل ائوه گلمه دی، اؤلسم ده گئده جگم علی بگه.

قالسام دا گئده جگم علی بگه.

از روحانیون معاصر روستا حجةالاسلام شعیب اسماعیل زاده برادر بزرگ مؤلف این سطور می باشد که از روحانیون متقی و متدین روستا و از نوادگان کربلائی ابراهیم خلیل و حاج حسین دوزالی بزرگ خاندان قره خانلوها می باشد.

مرحوم حاجی میرزا بایرام هاشم زاده نیز از روحانیون معاصر بود که در اثر ایست قلبی به رحمت ایزدی پیوست، وی از روحانیون بسیار صمیمی و غیور و متعصب بود و مدتی به تعمیر مرمت کاری بقعه حضرت سید  شعیب و مسجد امام زاده دوزال پرداخت. مرحوم هاشم زاده در هر امر خیری پیشقدم و فرد خیرخواه بود

 آثار تاریخی روستای دوزال:

1- امامزاده حضرت سید شعیب بن موسی بن جعفر (ع)

بقعه حضرت شعیب از یک برج هشت ضلعی بر روی تپه مشرف به جنگل دوزال و یک باب آشپزخانه، اصطبل، انبار غلات و مهمات خانه و زاغه و ایوانهای بلند با منظره جالب تشکیل شده است. قدمت آن تخمیماً به بیش از هشتصد سال می رسد. مصالح بکار رفته در ساختمان امامزاده تماماً درخود محل تهیه شده است. آهک و گچ سفید و آجرهای سفالی در خود روستا به عمل آمده است.  برج هشت ضلعی به ارتفاع 12 متر از آجر پخته، گچ خام احداث شده و قلعه کناری نیز از سنگهای تراشیده با گچ سفیدخام که محکمتر از سیمان و در مقابل باد و باران و آفتاب بسیار مقاوم است، ساخته شده است. قسمت بالایی برج کاشی کاری و با رنگ لاجوردی که در محل دیزمار بدست می آمده، می باشد. امامزاده دارای لوح سنگی بوده که نام امامزاده د املاک و مستغلات متعلق به او و همچنین شجره حضرت که به یکی از فرزندان حضرت امام موسی کاظم ختم می شده، در آن ثبت شده بوده است که ظاهراً مفقود گردیده است.ساختمان برج هشت ضلعی که قبر «حضرت سید شعیب» در داخل آن قرار دارد، از هر لحاظ (ساخت، ترکیب مصالح، موقعیت و قرارگرفتن آن در بالای تپه) بسیار شبیه به برج هشت ضلعی «مؤمنه خاتون» در نخجوان پایتخت جمهوری خودمختار نخجوان می باشد. این شباهت، عمق ارتباط تاریخی «دوزال» را با «نخجوان» نشان می دهد. ظاهراً بنا و معمار هر دو شخص واحدی بوده است. مجموعه بقعه امامزاده سید شعیب در آثار باستانی کشور ثبت است. سالانه هزاران نفر از اطراف و اکناف، دور و نزدیک به زیارت حضرت سید شعیب بن موسی بن جعفر مشرف می شوند.
2- آب انبار:

آب انبار دوزال توسط باییندیربیگ دوزالی برای تأمین آب شرب خنک در فصل تابستان و آب گرم در فصل زمستان احداث شده است. علیرغم قدمت پانصدساله هنوز هم سالم و قابل استفاده است. فاضلاب انبار از طریق لوله کشی سفالی از داخل باغهای طرف پایین انبار به رود ارس تخلیه می شده است. این آب انبار تا سالهای 1362 مورد استفاده اهالی بوده و پس از سالهای 1362 در اثر تأمین آب شرب اهالی از طریق لوله کشی این انبار بی استفاده گردید و در اثر عدم رسیدگی و بی مبالاتی برخی از اهالی، محوطه انبار به زباله دانی تبدیل شده و در معرض تخریب و نابودی قرار گرفته است.

وضعیت فعلی روستا:

پس از انقلاب اسلامی جهاد سازندگی استان آذربایجان شرقی اقدامات عمرانی زیادی را شروع کرد که پیشرفت و رفاه روستا انجامید. در روستاها احداث راه آسفالته نوار مرزی، احداث دوایر بهداشت، مخابرات، مدارس، کمک های همه جانبه دولت جمهوری اسلامی در وضعیت اقتصادی، اجتماعی، بهداشتی و فرهنگی مردم را دگرگون کرد و پیشرفت های چشم گیری را بوجود آورد. اهالی نیز دین خود را نسبت به انقلاب و نظام با تقدیم شهدایی در جنگ تحمیلی مانند شهید اسدالله یوسفی قره خانلی، شهید عبدالله حیدریان، شهید محمد سلطانی، شهید حسین بخشی، شهید رسول دوزالی، جانباز علی حبیبی قره خانلی و جانباز محبوب عسگرپور که هر دو به رحمت ایزدی پیوسته اند، ادا کرده اند.گرچه اهالی دوزال از طوایف مختلف از جمله قره خانلوها، سیدلر، قره چیلر، قجرلر، حسنی لر، (علی دره لی لر) ائلاتلار (گنجه لی لر)، آقا بیلی لر، اسدی لر، بهادری لر، حاج آقا قلی لار و بومیان تشکیل و ترکیب یافته اند ولی با کمال صمیمیت و احترام در کنار هم زندگی می کنند و بسیار نوعدوست و هشیار و تحلیل گر هستند.اهالی روستای «دوزال» نیمه عشایر بوده، کشاورزی و دامداری رواج کامل دارد. تابستانها برای ارتزاق دام هایشان به «دوخانا» و جنگل «دوخانا» که از قسمت شرقی رودخانه دوزال شروع و تا ییلاق «قولان» و «آوان» و «آوانسر» و روستای «قره دره» و «پیر بولاق» و ییلاق «کوردشت» امتداد دارد، کوچ می کنند. در فصل پاییز دامهایشان را به دامنه های کوه «کامتال» و آبادی «نوردوز» که از قدیم الایام مرتع و کشتزار روستای «دوزال» بوده است، هدایت می کنند

 2 – ده نوجه میر (نوجه مهر-میجه میر)

ده نوجه میر در ضلع جنوبی «دوزال» به فاصله سه کیلومترو در ساحل رودخانه «دوزال» قرار دارد. در منابع تاریخی نام روستای نوجه مهر ذکر نشده است و این به خاطر تغییر نام این روستا در ادوار مختلف تاریخی می باشد. نام این روستا در اصل «بیلگه جان» بوده است. اخیراً سنگ قبری در حوالی آرامگاه سید محمد آقا پیدا شده است که قدمت آن به سال 198 هجری قمری می رسد. در روستا اثر تاریخی غیر از بقعه حضرت سیدمحمد آقا وجود ندارد. ولی در طول چند سال اخیر عالمان بزرگی چون ملاعلی نوجه مهری (که در گنجه فوت کرده و در آنجا مدفون است) حاجی میرزا صمد محمودی کوماری، حاجی محمد عبدی و حاجی میرزا حسین علیزاده از این دیار برخاسته است.زیارتگاه سیدمحمدآقا تا این اواخر مشهور نبود. در این اواخر باهمت حاجی محمد عبدی و در سال های اخیر به همت حاجی میرزا حسین علیزاده زیارتگاه توسعه خوبی داشته و سهم زیارتگاه آینه کاری شده است. سالانه هزاران نفر به زیارت آن مشرف می شوند.

3-قولان:

روستای قولان به فاصله 20 کیلومتر از روستای دوزال در ساحل رودخانه ارس واقع شده است. روستا دارای باغات انار و گردو است که باغات بسیار دیدنی و تماشائی است.در نزهه القلوب از آن یاد شده است

4-موسن:

بعداز قولان ده موسن واقع است.در نزهه القلوب از آن نامی نرفته است و ظاهرا" در آن زمان وجود نداشته است. در روستای موسن نیز باغات انگور، گردو و انجیر فراوان است.

5-هئراز و اوشتوبون:

بعد از روستای موسن ؛ اوشتوبون و روستای هئراز ، که امروز مخروبه و متروکه است وجود دارد. ولی باغات هئراز بسیار دیدنی و از هر نوع میوه در آن به عمل می اید . باغات هئراز در حال حاضر در تملک اهالی اوشتوبون میباشد. شاعر شهیر آذربایجان در تعریف این خطه چنین می گوید

«صفحه ی عالم ده بیر دُر نهاندیر اوشتوبون ،           وزنه گلمز چکمک اولماز ، چوخ گراندیر اوشتوبون

ناری نین هر دانه سی یاقوت یا لعل یمن،                 مختصر بیر گنج یا بیر بئرلییاندیر اوشتوبون.

سویونو هر کیمسه ایچسه ، ایستمز آب حیات،             اوندا اؤترو حضرت تک گوزدن نهاندیر اوشتوبون.

وئرمرم کل جهانه بیر هئرازین سئیرینی،                   قیل تماشا گؤر نه گؤیچک ، خوش مکاندیر اوشتوبون.

دوغروسو یایلاغی نین وصفینده عاجز قالمشام،            بیلمیرم باغ ارم یا گول ستاندیر اوشتوبون.»

از قدیم الایام روستای اوشتوبون  بسیار معمور و آباد بوده است . روستا در داخل دره ای در ملتقای دو کوه بسیار مرتفع در درخت زار و بر روی یک سکوی عظیم سنگی قرار گرفته است . باغداری بسیار رواج دارد و اهالی بیشتر به باغداری و دامداری مشغولند بزرگترین شاعر آذربایجان (سید ابوالقاسم نباتی) که از روستای اوشتوبون بر خاسته است دارای دیوان ترکی و فارسی است او در ایران ترکیه آذربایجان و آسیای میانه معروف است. از آثار تاریخی این ده چند کتیبه است که به خط زیبای ثلث نوشته شده است و مربوط به زمان شاه طهماسب بهادر خان صفوی است که تاریخ بنای ساختمانی را به فرمان این سطان صفوی نشان می دهد . کتیبه های سر قبر های موجود در قبرستان اوشتوبون که از مرمر بسیار عالی است تاریخ وفات خواجه ملک به سال هشتصدو چهل و سه و تاریخ وفات خواجه احمد به سال 976 هجری قمری را نشان میدهد.

 شمه ای از زندگینامه ی شاعر آذربایجان سید ابوالقاسم نباتی :

 

حکیم سید ابوالقاسم نباتی از عرفای بزرگ قرن سیزده هجری در سال 1149 هجری شمسی در روستای اوشتوبون از روستای دیزمار شرقی ارسباران چشم به جهان گشوده ، طبیعت زیبا و دیدنی اوشتوبون ، باغ های فرح بخش و با صفای هئراز  روح او را به طرف شعر و شاعری می کشاند . او در شعر به مقامی رسید که در تاریخ ادبیات آذربایجان به عنوان یکی از مراحل سیر تکامل و تحول ادبیات آذربایجان مطرح گردید.

غزلیات و اشعار عاشقانه و قصاید عارفانه او آوازه اش را از دره تنگ و دست نیافتنی اوشتوبون به بلندی های قفقاز و آنا تولی و حتی ترکستان بود

نغمۀ:

« گئدین دئیین خان چوبانا،   گلمه سین بو ایل مغانا،

مغان باتیب نا حق قانا ،    آپاردی سئل لر سارانی ،

بیر آلا گوزلی بالانی»

نغمه ای است که شهرت او را به موسیقی عاشقی و موغامی آذربایجان کشید و سواحل رود ارس را عطر آگین کرد . نباتی در عارفان سبک و شیوه خواصی را دنبال می کند او در عرفانش خیلی شفاف و بی ملاحظه است ، بر خلاف عرفای دیگر در ترد زهّاد خیلی افراط کرده است .در شعر «زاهد ال چک سنی تاری یئری گئت دنگ ائلمه سنه آللاه گر کدیر منه مولا-مولا» انزجار عمیق خود را بیان میدارد و شراب را نه از ساقی بلکه از مولایش علی و حضرت ابوالفضل  می طلبد و این مسئله نشانده ی مسلک یک عارف شیعه مذهب است او در مقابل حافظ و نظامی گنجوی و دیگر شعرا که ترک شیرازی و یا بت قبچاقی را خطاب قرار میدهند ، نباتی «بت دیزماری» به رخ می کشد

بر جام جم جمشید حسرت برد خورشید ،

این باده ز خم جوشید ، هان ! ای بت دیزماری.

***

نه پیر خراباتم ، نه شیخ مناجاتم ،     نه ساکن میخانه نه زاهد کم از خر.

 جنون قراداغی گویند نباتی را ،      که بنگ کشد،گه می،گه لال شود،گه کر.

او مدتی در کنار آرامگاه شیخ شهاب الدین اهری به اعتکاف نشست و به ریاضت کشی مشغول گردید و توانست قلب خود را به قطب عالم عرفان تقرب بخشد و نردبان صعود را بپیماید و مقامات عرفانی را کسب و مراتب تقرب را یکی پس از دیگری پشت سر گذرارد.

ای خوشا خاک قراداغ که خلد آیین است،     بوسه گاه ملک و مهبط حورالعین است.

عرش با آن عظمت سجده کند بر خاکش،     زانکه آرامگاه شیخ شهاب الدین است.

بو بقعه گوروم همیشه آباد السون،            بنیاد قیلان کیشی بونو شاد اولسون.

بی شبهه یقین کی، قصر شیرین دیر بو،      معماری بونون گرک کی،فرهاد السون.

نباتی تأثیر عمیقی در شعرای قره باغ ،قره داغ و نخجوان گذاشته و با آن ارتباط ادبی و مشاعره داشته است.از شعرای اردوباد قدسی و نندی و سالک اردوبادی،فقیر اوردوبادی با نباتی ارتباط ادبی داشته اند.

قدسی و نندی و فقیر اوردوبادی نظیره هایی بر اشعار نباتی دارند.

فقیر اردو بادی و نباتی مکاتباتی داشته اند.فقیر اوردوبادی  در شعر با مطلع:

«ایل اولور کیم ائیله میشدوز طغرا ایله یاد.         اوخویوب شوق  و صالوز دیلیمی ائیله دی لال.»

معلوم مس شود که نباتی نامه ای به فقیر اوردوبادی فرستاده بوده و فقیر نیز جواب نامه او را به شعر نوشته است.

درخصوص سیر مراحل عرفانی حکیم نباتی،حسین دوستی اطلاعات جدیدی را ارائه می دهد:

«حکیم نباتی مراحل سیر و سلوک عرفانی خود را در محضر میرزا نصرا...صدرالممالک اردبیلی متخلص به نصرت و ملقب به نصرتعلی شاه در دار الارشاد اردبیل طی نموده و بعد از اتمام اربعین مجاهدت و اعتکاف، صدرالممالک قطعه ای نبات به حکیم نباتی هدیه می دهد که تخلص وی نیز حاکی از این جریان است.»

ذکر مراتب عرفانی،مقام الاهی،درجه ادبی این شاعر بزرگ عالم اسلام وقت مکفی و مقاله جداگانه می طلبد.برای خالی نماندن عریضه این سطور مرقوم گردید. نباتی در سال 1262 هجری قمری در زادگاه خود روستای اوشتوبون به ابدیت پیوست و در کنار مزار پدرش مرحوم سید محترم در بالای تپه ی مشرف به روستا به خاک سپرده شد مزار این دوسید بزرگوار به خاطر قرار گرفتن در میان جنگل و بالای تپه بسیار دیدنی و تماشایی است.نوادگان دختری و پسری نباتی هم اکنون در روستا و تبریز بسر می برند و یکی از نوادگان ایشان با تخلص نباتی ثانی قریحه شعری داشته و دیوانش را بعد از انقلاب به چاپ رسانده است

 6-مرداناغیم:

به نوشته مستوفی:«مرداناغیم(مردان قم) ولایتی است، کوانی،کلاله از معظمات آن است. حاصلش غله و انگور ومیوه نیکو باشد.» در تقسیمات کشوری « مرداناغیم» مرکز دهستان دیزمار شرقی است و در این روستا نیز شخصیت های علمی – فرهنگی بزرگی وجود داشته و دارد. محقق و پژوهشگر پرتلاش حجه الاسلام والمسلمین میرزا محمد حافظ زاده که دارای تألیفات عدیده و از عالمان دین و خادمان فرهنگ می باشد و مهندس اکبرزاده که از افراد فرهنگ دوست و نماینده سابق مجلس بودند، ازاین منطقه برخاسته اند.

 خاروانا:

روستای خاروانا که در نزهه القلوب به شکل «خوروانق» نگشته شده است از معظمات دیزمار است که طبق تقسیمات کشوری جدید مرکز دهستان دیزمار مرکزی است. وجه تسمیه این روستا دقیقاً معلوم نیست، ولی ظاهراً بی ارتباط با بزرگان قوم آغوان و «وان» که در این منطقه سکنی گزیده بودند و هم اکنون نیز در نام روستاهای آوان، آوانسر باقی مانده است، نباشد. «خار» یعنی بزرگ، «وان» یعنی قوم مربوطه و پسوند «آ» به معنای مکان است. یعنی محل بزرگان قوم وان. شاید هم با واژه «کاروان» مرتبط است به معنی محل تردد کاروانها. روستای خاروانا از قدیم روستای بزرگی بوده و بخاطر وسعت مراتع و ییلاقهای مرتفع دامداری در این منطقه رشد چشمگیری داشته است از آثار تاریخی روستا مسجد جامع خاروانا می باشد که توسط دختران باییندیربیگ دوزالی تأسیس شده است

علمای بزرگی از روستای خاروانا برخاسته است. مرحوم حاجی محمدحسین،(معروف به میرزا محمد حسین پدر بزرگ علیزاده )مرحوم ملا حسن پدر محقق و نویسنده گرامی عبدالصمد اسلامی، آیت الله العظمی سید یوسف مدنی و آیت الله سیدمحمد کوه کمره ای از اساتید و مراجع تقلید حوزه علمیه قوم و حجت الاسلام میرزه قربان و حجت السالام سلطانی از روستای خاروانا هستند.

1-مرحومحضرت آیت الله العظمی سید یوسف مدنی تبریزی

آیت الله مدنی در خاروانا متولد شده و پس از طی مدارج ابتدایی و مقدماتی در آذربایجان به حوزه علمیه قم عزیمت نموده و در آنجا از محضر علمای بزرگ از جمله حضرت امام رحمت الله تملذ نموده است. آیت الله مدنی از عنفوان جوانی صاحب قلم و اثر بوده و شرح رسائل او در مجلدات مختلف از زمان آیت الله بروجردی به چاپ رسیده است. وی دارای تألیفات عدیده ای از جمله شرح رسائل، مسائل مستحدثه در دو جلد و کتب فقهی تحت عنوان منهاج الاحکام در چندین جلد و همچنین توضیح المسائل به زبان فارسی دارند. آیت الله مدنی از مراجع تقلید معاصر می باشند و در حال حاضر به تدریس خارج در حوزه علمیه مشغول هستند.

2-آیت الله العظمی سید محمد کوه کمره ای

آیت الله سیدمحمد کوه کمره ای استاد مسلم فقه و اصول حوزه علمیه قم نیز اصالتاً از اهل روستای خاروانا می باشند. وی در فقه و اصول نبوغ عجیبی دارد و شیوه تدریس وی بسیار جذاب است. سالهاست در حوزه علمیه قم به تدریس منابع درسی حوزه علمیه قم مشغول است. مؤلف این سطور نیز مدتی در درس شرح لمعه ایشان شرکت جسته و از وی تملذ نموده است. استاد آیت الله سیدمحمد کوه کمره ای خصائص ویژه اخلاقی است. وی مجتهد بسیار متواضع، خیرخواه، متعصب به ارزشهای دینی و فرهنگی و سلیم النفس و متقی است.

3-عبدالصمد اسلامی

محقق و نویسنده گرامی عبدالصمد اسلامی فرزند مرحوم ملاحسن شخصیتی فرهنگی، ادب دوست و دین پژوه هستند. مدارج ابتدائی خود را در زادگاه خود در خاروانا سپری کرده و دارای تحصیلات دینی و تحصیلات دینی و تحصیلات دانشگاهی هستند. وی مدیر مسئول نشریه امانت آذربایجان بوده و در ساحه مطبوعات خدمات فرهنگی چشم گیری داشته اند. دارای تألیفات عدیده ای از جمله «تاریخ تشیع»، مختصر اصول کافی، حلال و حرام در قرآن، می باشند که به چاپ رسیده و مورد استقبال اهل فن قرار گرفته است. وی در حال حاضر در شهرستان تبریز زندگی می کنند.

 روستای آستامال:

در یک منطقه جنگلی بسیار تماشایی واقع شده است، دارای آب و هوای معتدل و چشمه های زلال است. بقعه سید جبرائل در چند کیلومتری روستا در میان جنگل و مناظر جالب و دیدنی قرار گرفته است. سید جبرائیل از احفاد احمدبن موسی (شاه چراغ ) می باشد. خیلی از بزرگان دیزمار به زیارت آرامگاه سید جبرائیل مشرف شده اند. مرحوم سیدابوالقاسم نباتی نیز در قصیده مشهور خود زیارت سید جبرائیل را به عظیمت بیان می دارد:

ایلده بیر دفعه طواف قبر سید جبره ئیل،

چوخ مبارک اوردا بیر مشتاقی گؤزلر گؤزلریم.

آستامال چایی صفاسی بی نهایتدیر ، ولی،

«باری» باغلاریندا بیر اووغلاغی گؤزلر گؤزلری .

روستای آستامال شاعرخیز و عالم خیز است.میرزا خرم کوردشتی چند صباحی در این روستا مسکن گزیده است و در یکی از غزلیاتش به این نکته اشاره می کند خلفائی ها نیز در این روستا زندگی می کرده اند.دکتر محرم علی دوست که در رشته ادبیات دارای درجه دکتری بوده و رسالۀ دکترایش در خصوص اشعار مرحوم شهریار نوشته شده است و مجموعه شعری نیز به سبک حیدر بابا سلام به چاپ رسانده است، از محققین وشعرای معاصر روستای آستامال می باشد.میرزا عیسی ملانژاد؛میرزا رحیم ،مرحوم ملاغنی نیز از عالمان پرتلاش آستامال میباشند.


 - آوان-آوانسر،چشموغان:

در افواه آوانسر تلفظ می شود و از لحاظ اتیمولوژیک بی ارتباط با اقوام آغوان نمی باشد که روزگاری در این سرزمین بسر می برده اند.

روستای آوان و آوانسر و چشموغان از روستاهای بسیار خوش آب و هوا دیزمار که در بلندای قله های «دوخانا» و «دوست آشا» در میان جنگل «مئشه پارا» قرار گرفته است. دکتر سعید آذری متخصص دندان پزشک اطفال که در رشته خود فوق العاده ماهر و انسان خوش مشرب و صمیمی است. اصالتاً از روستای چشموقان هستند. آیت الله حاج میرزا محمد آوانسری (1228 – 1310 هـ ق) از علما و مراجع تقلید زمان از این روستا برخاسته است. مرحوم آیت الله میرزامحمد آوانسری به نوشته احسن العودیه عالم «فاضل، عارف، زاهد، جامع علوم، فتوایش بلامنازعه و اسمش در دور و نزدیک مشهور بود. طلاب از اطراف تبریز به سوی او متوجه و حاضر درس او می شدند.

او مدتی در نجف به تحصیل پرداخته و چند صباحی نیز در مشهد و سپس در تهران در مدرسه سپهسالار به تدریس مشغول بود. بعدها به خواهش مردم تبریز به آن شهر مراجعت کرد. در تبریز به مرمت و بازسازی مسجد «استاد-شاگرد» پرداخت و خود در آنجا به اقامه نماز و وعظ پرداخت.

مؤلف «روضات الجنان» می نویسد : «حاج میرزا محمدعلی قراچه داغی پسر ملااحمد از علمای نامدار شهر بوده، امامت آن مسجد (استاد شاگرد) را داشت و پس از وفات وی امامت به پسرش حاج میرزا احمد که او نیز از علمای معروف بود،اختصاص یافت.

مرحوم آیت الله آوانسری دارای 24 عنوان تألیف داشته که از آن جمله:

 -حاشیه بر کتاب فقهی «الروضه البهیته فی شرح اللمعه الدمشقیه» 2-صیغ العقود والایقاعات 3-التنقیحات الاصولیه 4-تفسیر قراجه داغی (تفسیر کبیر) 5-مناسک حج 6-حاشیه بر کتاب «الفصول فی علم الاصول» 7-العروض و القافیه (به فارسی) 8-التحفه المحمدیه – هشتاد هزار بیت در علوم عربی است. 9-حاشیه بر «فوائد الاصول شیخ مرتضی انصاری» 10-الصراط المستقیم فی شرح الاربعین حدیث در سال 1300 به چاپ رسیده است به زبان فارسی در فضائل حضرت امیر می باشد. نسخه ای از این کتاب با نام «شرح چهل حدیث» بشماره 1374/ف در کتابخانه ملی تهران موجود است. 11-حدیقه البساتین فی شرح القوانین به زبان عربی 12-شرحی بر تبصره المتعلمین علامه حلّی ،مرحوم آیت الله میرزامحمد علی بن احمد حافظ آوانسری دیزماری قره چه داغی صاحب فتوی و دارای رسالیه علمیه و مرجع تقلید زمان خود بوده است.

پدر مرحوم آیت الله آوانسری ملااحمد و همچنین فرزند وی نیز از علمای مشهور بوده اند.

 ارزیل:

روستای ارزیل در بلندترین نقطه آب گیر رودخانه «دوزال چای» قرار دارد. دارای آب و هوای معتدل خشک و کوهستانی است. رودخانه گؤی گونبد (دوزال چای) از جنوب آبادی می گذرد. گؤی گونبد از آثار باستانی منطقه می باشد که گنبدی است که با کاشی های لاجوردی آذین شده است. میرزا رحیم قنبری و میرزا بؤیوک آقا ارزیلی از روحانیون معاصر منطقه می باشد.

 

اندیرگان:

روستای اندیرگان از روستاهای معروف منطقه دیزمار می باشد. رودخانه اندیرگان که از ارتفاعات اندیرگان سرچشمه می گیرد از باختر آبادی گذشته و به رودخانه گوی گونبد می ریزد .روستا بیش از 400 خانوار دارد و اهالی بیشتر به کشاورزی و باغداری و پرورش زنبور عسل مشغول هستند.

علمای مشهوری از این روستا برخاسته اند:

1-مرحوم شیخ علی اندیر گانی:او در فقه و اصول و بویژه ادبیات عرب استاد مسلم بود.ایشان در اواخر عمر به بیماری روحی مبتلا گردید و در اثر آن دار فانی را وداع گفت.وی در ساده زیستی زبانزد عام و خاص بود وعالم متشرع و خطیب ماهر بود.

2-شیخ عبدالخلیل جلیلی اندیرگانی:وی پس از تلمذ در خدمت حاج میرزا عباس هاشم زاده جهت ادامه تحصیل به حوزه تبریز به اتفاق برادر بزرگش حجت الاسلام حاج میرزا حسین  آمد.اوسپس به حوزه علمیه قم عزیمت نموده و از محضر حضرات عظام آیت ا... گلپایگانی،نجفی مرعشی،فاضل لنکرانی،سید یوسف مدنی تبریزی (خاروانا)،شیخ مصطفی اعتمادی و شیخ کریم ملائی قره چه داغی سطوح عالیه را پیمود. هم اکنون یکی از مدرسین سطوح عالیه قم می باشد وبه تدریس رسائل و مکاسب مشغول هستند.

آیت ا...جلیلی دارای سه تألیف به عنوان :جامع الشتات،شرح الهیات و شرح مکاسب شیخ انصاری است.ولی تاکنون به چاپ نرسیده است.

عموی آیت ا... جلیلی حاج ملاکریم هاشم زاده واعظ نیز از روحانیون بزرگ بوده  و مشق و راهنمای ایشان بوده اند.

3- مرحوم حاج حسن عابدی اندیرگانی:مرحوم حاج حسن عابدی از روحانیون سخت کوش و آگاه و متشرع بوده و در ساحه فن خطابت ید بیضایی داشته است فرزند وی حجت الاسلام میرزا محمود عابدی که دارای تحصیلات دانشگاهی در رشته حقوق و تحصیلات حوزه فقه و اصول و تحصیلات زبان و ادبیات ترکی می باشد،از روحانیون خوش مشرب و صمیمی وخیرخواه منطقه می باشد که هم اکنون در دادگستری آذربایجان شرقی در کسوت قضاوت مشغول هستند. حجت الاسلام بیگ محمدی نیز از روحانیون روستای اندیرگان می باشد.

  تیل کردی

تیلکردی روستای کوچکی است که در ساحل رودخانه دوزال چای واقع شده است.به گفته برخی از بزرگان ددیزمار در روستای تیلکردی شاعر عاشق پیشه ای به نام عاشق قربان بوده است که در منطقه معروف بوده ولی از زمان حیات وی اطلاعات دقیقی وجود ندارد،ولی در افواه از اشعار وی آثاری باقی مانده است:

مشهور است که می گویند امیر وقت آذربایجان وقتی از زادگاه وی سؤال می کند وی جوابش را به شعر می گوید که به صورت ناقص در افواه مانده و حقیر آنرا بصورت ذیل کامل کرده ام.

«امیر سنه تعریف ائدیم، بیزیم یئرین دوزوندن،

شیره جیلر، وریانلار وار آرخلاری وار، آرخلاری.»

یایلاغیندان، آرانیندان، آل قیرمیزی اوزوندون،

یاشیل مئشه، گؤی دولایی، داغلاری وار، داغلاری

بیزیم یئرین دادلی اولور هر مئیوه سی، یئمیشی،

اؤزون سوره ر گؤیه ساری ساحل لرین قمیشی،

چالیشقاندیر رشبر اوردا، اوستوبلو دور هرایشی،

 

 سعید علیزاده


 

نظرات  

 
0 #1 دهقان 03 اسفند 1393 ساعت 12:10
با سلام و خدا قوت ببخشید ما تصمیم داریم زندگینامه عالمان دینی و هم چنین شهدای روستایمان(اندری ان) را بنویسیم اگه در مورد هر کدام از این علماء و هم چنین شهدای عزیز این روستا اطلاعاتی دارید خیلی ممنون میشیم در اختیارمان بگذارید.با تشکر دهقان
نقل قول